Wstępując na palcach w pierwsze dni Nowego Roku, oglądam się trwożliwie przez lewe ramię (zabobon!) i mruczę pod nosem „a kysz!”. Nigdy nie wiadomo, czy nie przywlokłem ze sobą ciemnych strzępków minionego Roku, który najchętniej chciałbym zapomnieć jak najszybciej. Rok 2012 jest jeszcze w powijakach,więc trzeba uzbroić się w cierpliwość, obserwować z bezpiecznej odległości i karmić go nadzieją, że wszystko ułoży się  jak najlepiej. W moich językowych wędrówkach trzymam się głównie utartych szlaków tej polszczyzny, którą przyniosłem ze sobą na obczyznę, jak grudkę rodzinnej ziemi za pazuchą. Od czasu do czasu ciekawość słowoluba skłania mnie do podsłuchiwania mowy młodszych pokoleń. Tutaj oczy stają mi słupem, włosy stają dębem ze zdziwienia i gapię się bezradnie na potok nigdy niewidzianych w młodości i nieznanych mi dzisiaj słów, fraz i metafor. Są takie sfery językowe, gdzie osoby ze starszego pokolenia widzą nowe znaczenia, ale często mają problemy z ich właściwym zroumieniem. Tak właśnie było ze mną, gdy ujrzałem coś takiego jak : „…podstarzała lolita (pewno była po pięćdziesiątce), która ubierała się na zielono, chodziła w sztruksowych bojówkach, miała kolorowe skarpetki i chodziła na szpilkach”. Z tą „lolitą” dałem sobie jakoś radę, bo czytałem sporo o tej kontrowersyjnej ongiś powieści Nabokowa pod tym tytułem, który wślizgnął sie w pop-żargon jako symbol przedwcześnie seksualnie dojrzałej nastolatki czyli „nimfetki”. Natomiast „sztruksowa bojówka” zabiła mi w głowę semantycznego klina. Owszem, znałem słowo „bojówka” w znaczeniu „grupy ubrojonych bandytów w organizacji politycznej”, ale o tym, że ubierają się w nią kobiety w średnim wieku dowiedziałem się dopiero po wejściu na strony webowe obecnej mody. Początkowo „bojówki” nosili jako stylowe spodnie tylko wojskowi lub faceci, którzy chcieli wyglądać bojowo: szerokie nogawki, zwężone przy kostce do łatwiejszego wkładania w cholewy i kieszenie na biodrach.Pod koniec zeszłego stulecia te spodnie stały ubiorem miejskiej pop subkultury: punków rockow, metalowców itp.. W ślad za nimi pojawiła się moda na spódniczki-bojowki dla kobiet. Materiał do ich wyrobu to właśnie ten cudaczny polski „sztruks” –prążkowana tkanina bawełniana lub aksamitna, która po angielska nazywa sie po prostu „corduroy”. W slangu „sztruks” to ściema czyli zakłamanie, fałsz albo coś nieprzyjemnego. Ze szpilkami nie miałem kłopotu, bo gdy ma się córkę i wnuczki, to takie obcasy są wizualnie dostępne, nawet dla krótkowidza. Buciory, pasujące do bojówek, to tzw „glany”, słowo pożyczone z więziennych grypsów, jak mnie informuje wikipedia. Teraz wiem także, że kolor sznurowadeł w tych 10-oczkowych butach zdradza przynależność polityczną ich posiadacza: białe – skrajna prawica, czerwone – lewica lub anarchia. Glanów nie mam zamiaru kupować, bo moja pięta Achillesa jest wrażliwa na ucisk.

Prawo Złośliwych Martwych Rzeczy

Naukowcy badają  rzekomą złośliwość martwych przedmiotów, bo nie wierzą że niebacznie strącona ze stołu kanapka zawsze przykleja się masłem albo dżemem do podłogi. Po żmudnych testach, uczeni doszli do wniosku, że złośliwość kanapek i wielu innych martwych rzeczy to splot wielu niezależnych czynników jak np stan powierzchni stołu i jego wysokość, masa, moment bezwładności itp. Statystyczne dane wskazują, że winę zwykle ponosi człowiek, zmuszający kanapkę do upadku. No, dobrze, ale czy ktoś zbadał już złośliwość dlugopisu, który przestaje pisać w jakimś ważnym momencie? Albo podstępność skórki banana, która niepostrzeżenie wsuwa się pod podeszwę mojego lewego buta? Wszystkie ostre narzędzia-noże, żyletki, brzytwy i nożyczki – atakują mnie bezlitośnie przy lada okazji. Są także żywe istoty, takie jak wszędobylska mucha, która popełnia samobójstwo topiąc się w zupie dostojnego gościa albo chmara ciem w kościele, które gaszą świece na ołtarzu w momencie, gdy biskup intonuje „Deo gratias”. Takie niby-żywe roboty jak komputery też potrafią psocić, wprawiając mnie w nieme zdumienie ich pomysłowością w utrudnianiu mi życia internauty. W tym roku liczę na chińskiego Smoka jako mego ochraniarza.  Felieton opublikowany w londyńskim Dzienniku Polskim,piątek,6 stycznia 2012 ©Stefan Grass

Mała książeczka nie miała okładek, jej stronnice były pożółkłe i rozlatywały się, bo nici na grzbiecie były zwiotczałe i naderwane tu i tam. Druk był miniaturowy i ledwie czytelny, ale te stare Kantyczki zawierały z pewnością setki popularnych pieśni kościelnych i dziś zapomnianych już kolęd ludowych. Nie wiem skąd się wzięła w domu mojego dzieciństwa. Może jedna z licznych ciotek-dewotek kupiła ją kiedyś na odpustowym jarmarku i dała mamie jako prezent pod choinkę, a może babcia dostała ją w spadku po swojej babce. Pamiętam tylko, że moja starsza siostra-polonistka czytała na głos niektóre z tych starych kolęd i cała rodzina zaśmiewała się ze staroświeckiego języka i częstochowskich rymów. Było tam sporo o pasterzach i jedna strofka utknęła mi w chłopięcym mózgu: “Biegł Wojtek bez portek po śniegu, po grudzie,Cieszą się, śmieją się, u cha cha cha, ludzie”. Wstukalem te słowa w gugla i ku mojemu zdumieniu i nostalgicznej radości znalazlem całą tę kolędę z Kantyczek mojego dzieciństwa. Okazuje się, że jest to pastorałka z Lubelszczyzny (“Dźwięki ze stajenki”) i to, co zachowalo się w przedziwny sposób w mojej pamięci przez tyle lat, było koncówką jednej strofy. Pośpiewajcie se, migranty, tę  starą pastorałkę z moich dziecinnych wspomnień:
„W tej kolędzie kto dziś będzie, każdy się ucieszy,/A kto co ma podarować, niech się prędzej spieszy; Dać dary z tej miary dla Pana małego, Ażeby po śmierci zbawił duszę jego. Kuba stary przyniósł dary, masła na talerzu; Sobek parę gołąbeczków, takich jeszcze w pierzu; Wziął Tomek gomółek i jajeczko gęsie, A Bartek nie miał co, dobre chęci niesie.Walek sprawiał tłuste raki nierychło z wieczora: Napełniwszy dwie kobiele biegł z niemi przez pola; Aż tu strach napotkał Walka nieboraka, Stanęły dwa wilki niedaleko krzaka.Gdy obaczył owe gady podskoczył wysoko, Wielkim strachem przestraszony wybił sobie oko. Uciekał przez krzaki, podarł se chodaki, Wilcy mu targali z kobieliny raki.Szymek wziął kozę na powróz, prowadzi do Pana; Śpiewa sobie, przyśpiewuje: dana moja dana. Koza się zerwała, powróz mu urwała,  Skoczywszy jak dzika, do lasu bieżała. On porwawszy się prędziuchno, biegł za nią przez krzaki;  Koza skacze jak szalona, spłoszyły ją ptaki. Uchwycił za ogon, trzyma ją co mocy, A koza fiknęła, podbiła mu oczy. Stach kudłaty, chłop bogaty, wziął czerwony złoty; Nie chciał się nikomu kłaniać, biegł prędko do szopy. Uderzył Jurka w brzuch, aż mu kiszki wzruszył, A Jurko go za łeb, kudły mu osmuszył.
Głupi Wojtek nie wziął portek, mówił, że lżej będzie Po kolędzie zbierać szperki, gdzie którą nabędzie. Biegł Wojtek bez portek po śniegu, po grudzie,Cieszą się, śmieją się, u cha cha cha, ludzie. Przeto wszyscy oddawajmy temu Panu dary;
Pan to dobry, wszystkim szczodry, przyjmie nas do chwały.

Wigilia – Pierwsza Gwiazdka
Mróz rzucił na szybę tajemnicze kwiaty i zniknął bezszelestnie. W mojej dziecięcej wyobraźni te iskrzące się w oknie widziadła zimowe były kwintesencją wieczornego oczekiwania na pierwszą gwiazdkę. Za oknem była tylko ciemność owinięta wokół mojej niecierpliwości jak miękki oprzęd utkany z czarnej wełny nocnych owiec.Wigilia – czuwanie na powrót słońca z czeluści innych światów – musiała być zakodowana w genach ludzkości od zarania naszego istnienia na tej planecie. Każda religia zawiera w sobie z pewnością tę mistyczną wigilię, bo łączy się ona z naszym atawistycznym lękiem przed życiem w ciemnościach, w odwiecznym mroku bezsłonecznego świata. Ludzkość jest chyba starsza niż Ziemia, planeta-koczowisko dla wędrownych szczepów gwiezdnych. Teraz błądzimy po ugorach Mlecznej Drogi w poszukiwaniu naszej nowej ziemi obiecanej. Rok w rok siedzimy o tej porze w zadumie przy oknie w oczekiwaniu na powrót  Słonecznego Zbawiciela. Serdeczne życzenia Spokojnych i Zdrowych Świąt dla Wszystkich Czytelników i Redakcji Dziennika. Felieton opublikowany w londyńskim Dzienniku Polskim,piątek,23 grudnia 2011 ©Stefan Grass

Najciekawszym schowkiem dla negatywnych i pozytywnych uczuć jest niewątpliwie pięta. Jako tylna część stopy ma bardzo niski stopień w hierarchicznym układzie ludzkiego ciała, ale spełnia jednak ważną funkcję w stąpaniu, bo takie było oryginalne znaczenie tego słowa „pąć„, które przetrwało w słowie „pątnik”-pielgrzym. Dawno temu pątnicy szli boso do celu pielgrzymki, głównie w celu oszczędzania kapci. ale czasem dla okazania pokory. Nasza polska pięta błąka się w całkiem innym polu metaforycznym niż anglosaski „heel”, co może wskazywać na to, że Polacy zawsze chodzili boso i dlatego ich pięty były bardziej widoczne od obutych i butnych Anglosasów. Pokazać pięty w szybkiej ucieczce, świecić nimi,  deptać komuś po nich itp wyraźnie wskazuje na naszą bosonogość. Pięta była, zdumiewająco, uważana u nas kiedyś za pierwotne siedlisko rozumu, rozsądku i dowcipu, skąd okrężną drogą te zalety uciekły w górne rejony naszej powłoki cielesnej. Jeśli powracają, to tylko jako głupota i brak poczucia humoru. Z drugiej strony serce i dusza uważają pięty za schronienie ostatniego ratunku, dokąd zmykają w potrzebie. Dla Anglików pięta to także obcas, więc na wysokie obcasy mówią ‘wysokie pięty’ (high heels), ale pięty Achillesa lepiej nie tłumaczyć na obcas Achillesa, chociaż wojna trojańska mogłaby się skończyć inaczej,  gdyby Achilles nosił sandałki na koturnach. Pięta jest także ważnym instrumentem do okazywania naszej niecierpliwości i dlatego będąc z natury wiercipiętą porzucam dalsze badania tego fascynującego tematu na inną okazję.

Labuś

Znalazłem to nieznane mi dotychczas słowo w przestarzałym słowniku etymologicznym Bruecknera, gdzie jest zaopatrzone w krótką notkę: „ksiądz nowej mody, francuski; z franc. l’abbe , zawitał do nas w drugiej połowie XVIIIw.” Po długim i żmudnym przeszukiwaniu stron webowych, udało mi się wreszcie znaleźć „labusia” w popularnym dziele Voltaire’a  „Kandyd czyli Optymizm”. przetłumaczonym na polski przez  tłumacza-żonglera słowami, Boya Żeleńsskiego. W poszukiwaniu dalszych przygód Kandyd zawitał do Paryża i tam „pośród nowopoznanych osób, które zaopiekowały się Kandydem ze szczególną troskliwością, znajdował się młody labuś,(od francuskiego l’abbé, będącego tytułem duchownego katolickiego niższej rangi) jeden z owych ludzi wścibskich, zawsze gorliwych, zawsze usłużnych, bezczelnych, obleśnych, narzucających się; z tych co to czyhają na świeżo przybyłych podróżnych, opowiadają im najnowsze skandaliki i stręczą uciechy za wszelką cenę.” Francuski „abbe” to polski „opat”, a w greckim „abba – ojciec”. Labuś pasuje mi do niektórych „ojców”, ale nie powiem których. Zgaduj zgadula…Felieton opublikowany w londyńskim Dzienniku Polskim,  piątek,9 grudnia 2011 ©Stefan Grass

Płynę codziennie potokiem słów naszej ojczystej mowy, nie zdając sobie sprawy z jej dziwnych brzmień, znaczeń i metafor. Ta potoczna polszczyzna to mój „kochan z drewna” którego, jak panna Anna, ożywiam od rana do wieczora swoim głosem i tajemną magią, ukrytą w moim postrzeganiu naszego złudnego świata. Moje zmysły nagrywają setki tysięcy wrażeń, ale naukowcy twierdzą, że nasze mózgi potrafią zarejestrować tylko ciut-ciut z tej nawałnicy sygnałów. Potykam się o to słowo i momentalnie wpadam w semantyczny trans. Czy ciut-ciut jest więcej niż kot napłakał, ale o włos mniej niż brudu za paznokciem? Dwie krztyny jest pewnie ździebko więcej niż jedna ociupinka, ale nie jestem pewien, bo olej w głowie mierzę zawsze łyżeczką od herbaty. Polacy od wieków doskonale dają sobie radę bez oficjalnych miar i wag ,bo to co się nam napatoczy nie zasługuje na precyzję. Już jako niedorostek wiedziałem kiedy jest godzina wieczornego udoju, bo wtedy dzwony biły na Anioł Pański. Kur na płocie byl zawsze punktualny i kukuryczał o świcie. W sferze finansów też jesteśmy bardziej zaawansowani niż reszta Europy. Aby zebrać trzos zbieram do grosza grosz; za dobry żart jestem gotów płacić tynfem. Napoje odmierzam łykiem, haustem, czasem kropelkami, rzadko kapkami. Wiek mierzę sobie krzyżykami i porami roku, bo wiosna i jesień życia to mniejsza lub większa kopa lat. Mimo, że jestem leciwy, w mojej głowie panuje wieczna wiosna.  Grzyby i próchno mierzą różne etapy mego podeszłego wieku. Często używanym „kochanem” potocznej mowy jest słowo „tuż, tuż”, które czasem wisi mi nad karkiem albo stoi u progu lub za drzwiami. Groźne „tuż, tuż” mogę unieruchomić czasem magią słowa ” a nuż”. Warto spróbować – a nuż się uda. W dawnych piosenkach ludowych tańcuje do dziś staropolska zachęta do działania – „nuże!”  Podkóweczki dajcie ognia, bo dziewczyna tego godna. A czy godna, czy nie godna, podkóweczki dajcie ognia. Nuże żywo, nuże dalej, bo podkówki są ze stali,Byśmy ognia wykrzesali, nuże żywo, nuże dalej!…” Jak każdy Polak, mam w zapasie wiele takich wykrzykników jak „hejże hej, wiśta wio, won!, cyk, cip cip, cik cik, hop siup, ba, hopla hop i brrrr”. Niektóre z nich należą do rozmów ze zwierzętami domowymi, takimi jak konie, kury, psy i koty, bo one też lubią gawędzić z nami.
Kołpaki, Fufajki, Walonki
Ironią globalnego ocieplenia jest nadchodząca zima, która w Polsce będzie malowała białe kwiaty mrozu na szybach, a w Anglii popisze się śnieżną zamiecią, oblodzonymu chodnikami i posypywaniem ulic piaskiem z solą. Dość dawno temu udało mi się kupić tutaj futrzaną czapę, którą budzę niemy podziw wśród marznących tubylców. Fufajka to chyba taki ciepły anorak, bo to bezpieczniejsze niż bobrowe futro, którego widok mógłby wywołać napad przez anty-futrowych ekologów. W Londynie nigdy jeszcze nie było tak mroźno, aby wkładać ciepłe walonki, ale w Szkocji – kto wie? Tyle, że niedźwiedzie papachy i walonki jakoś nie pasują do tych szkockich spódniczek-kiltów; nawet jeśli tubylcy noszą je teraz tylko przy świątecznych okazjach. Te męskie futrzane nakrycia głowy wciąż są konieczne w lodowatych strefach Rosji i północnej Azji, więc nic dziwnego. że mają zwykle nazwy rosyjskiego, a czasem  tureckiego pochodzenia. Kołpak i baszłyk to właśnie tureckie wynalazki; ten ostatni był rzekomo kiedyś popularnym nakryciem dziecięcych główek, bo jego długie końce owiązywano wokół szyi i do pasa. Kołpak w Polsce powędrował na koła samochodów, osłaniając wstydliwe felgi (obręcza). Te kołpaki zgubiłem kilka razy, bo trzymały się koła tylko na wcisk. Podobnym w brzmieniu był staropolski kłobuk, dawna nazwa kapelusza, a dziś to ten czarny kapelusik podhalańskich górali i Hucułów. Uszanka to futrzana czapa z klapami na uszy, bo te delikatne przyczepy po obu stronach głowy łatwo ulegają zamrożeniu i mogą odpaść, gdy tylko dotknie się ich ręką. Opatulcie się w porę, bo widmo srogiej zimy stoi za progiem. Felieton opublikowany w londyńskim Dzienniku Polskim,  piątek,2 grudnia 2011 ©Stefan Grass

Brykanie Ściągawek 
Jako żaczek utrapiony nie miałem talentu do zapisywania ściągawek ołówkiem anilinowym na przegubie ręki. Taki ołówek trzeba było delikatnie polizać, co było ryzykowne, bo anilina była trucizną. Stalówka umaczana w atramencie nie nadawała się do pisania na ludzkiej skórze, a wieczne pióra były kosztowne w moich młodych latach. Poza tymi technicznymi problemami ściąganie było ścigane i surowo karane przez nadzorujących nas nauczycieli, ale gdy przyszło do egzaminów z matmy, zwykle starałem się usiąść obok kolegi, który umiał żonglować liczbami i formułami lepiej niż ja. Moje ściąganie było wówczas ostrożnym zerkaniem na bazgroły mojego sąsiada, co nie było łatwym zadaniem dla krótkowidza. Uprzejmy kolega mógł zlekka przesunąć rezultaty w moją stronę, ale takie manewry też mogły dostrzec sokole oczy nadzorców. Dziś ściągi w internecie istnieją na pięciu milionach stron i noszą oficjalną nazwę „edukacyjnej bazy wiedzy”. Sztubackie występki wchłonął bez trudu świat komputerów, komórek, zawiłych programów i kodów. Egzaminowana dziatwa siedzi ze słuchawkami na uszach, ale zamiast muzyki pop płyną do niej smsy od bazy wszelkiej wiedzy, jaką jest magiczny internet.
Felieton opublikowany w londyńskim Dzienniku Polskim,  piątek,25 listopada 2011©